Actielijn 3: Betrouwbaar begroten
Deze actielijn ontwikkelt en verbetert TCO-modellen (Total Cost of Ownership) die corporaties ondersteunen in financiële besluitvorming. Verschillende lagen van TCO - van strategisch beleid tot bewonersniveau - worden uitgewerkt en verrijkt met actuele kosten- en prestatiegegevens. Zo ontstaat beter inzicht in investeringskosten, onderhoud, levensduur en betaalbaarheid op de lange termijn.
Eén van de belangrijkste knelpunten voor de verduurzaming met (hybride) warmtepomp is de bekostiging. Daarom verzamelen we binnen de leeraanpak informatie, rekenhulpen, checklists en praktische voorbeelden om medewerkers van corporaties te ondersteunen bij de uitwerking van de financiële aspecten van verduurzamen met (hybride) warmtepompen. Hieronder vind je een aantal zaken die al zijn uitgewerkt. We blijven aanvullen zodra meer informatie beschikbaar komt. De nadruk ligt hierbij op de verschillende modellen voor het berekenen van de total cost of ownership (TCO).
Rekenhulpen en checklists (TCO-modellen)
Als woningcorporatiemedewerker wil ik de keuze hebben uit verschillende betrouwbare TCO-modellen zodat ik en overige betrokkenen binnen mijn organisatie goed geïnformeerd zijn. We willen optimaal gebruik kunnen maken van de mogelijkheden tot samenwerking en de beschikbare bekostigingsmogelijkheden.
In het overzicht staan voorbeelden van verschillende TCO-modellen (rekenhulpen en checklists).
Daarbij onderscheiden we vier verschillende toepassingen van TCO’s:
- TCO - Verduurzaming op gebouwvoorraadniveau
- TCO - Ketenoptimalisatie betaalbaarheid
- TCO - Besluitvorming project niveau (en interne communicatie)
- TCO - Bewoners
Knelpunten en oplossingen
We inventariseren knelpunten rondom bekostiging en verzamelen mogelijke oplossingen en werkwijzen om hiermee om te gaan. Denk aan aanschafkosten, levensduur, onderhoudskosten, split incentive of afschaffing saldering en impact op kostenramingen.
Praktijkcases
Verder verwijzen we naar praktijkcases van corporaties en installateurs die impact hebben op de bekostiging. Je vindt de feitelijke cases bij Actielijn 2: Makkelijk meedoen met effectieve aanpakken.
TCO-modellen
Rekenhulpen en checklists
Tijdens de werksessies bleek dat er behoefte is aan verschillende TCO-modellen, afhankelijk van het doel waarvoor ze worden ingezet. In de leeraanpak hebben we vier modellen verder uitgewerkt:
TCO - Verduurzaming op voorraadniveau
Functie
Deze TCO biedt een overzicht van de totale uitgaven voor de verduurzaming van de woningportefeuille van de corporatie. Deze brede scope is noodzakelijk om inzicht te krijgen in de bekostiging van de gehele “verduurzamingsreis” en is een voorwaarde om het beschikbare budget en tijdspad vast te stellen voor de verduurzaming met (hybride)warmtepompen.
Scope
Het TCO-model Verduurzaming op voorraadniveau vormt de basis voor het strategische verduurzamingsbeleid van een woningcorporatie. Verschuivingen in de uitgaven tussen bijvoorbeeld isoleren en installeren kunnen dan, op basis van deze TCO, verantwoord genomen worden. Daarom is het cruciaal dat het model een adequaat inzicht geeft in de feitelijke kosten van de diverse verduurzamingsactiviteiten (CAPEX én OPEX) en dat ook de behaalde CO₂-reductie die met de verduurzamingsactiviteiten gerealiseerd worden op een juiste manier verwerkt zijn.
OPEX staat voor Operationele Kosten (Operating Expenses), de lopende, terugkerende kosten voor het dagelijks runnen van een bedrijf, zoals salarissen, huur, en verbruiksartikelen, in tegenstelling tot CAPEX (Capital Expenditures) voor langetermijn investeringen.
Aandachtspunten
Het is cruciaal dat het model helder inzicht biedt in de feitelijke kosten van de diverse verduurzamingsactiviteiten (CAPEX én OPEX) en dat ook de behaalde CO₂-reductie die met de onderscheiden verduurzamingsactiviteiten gerealiseerd worden op een juiste manier verdisconteerd worden. Dat is nu vaak niet het geval.
Bruikbare voorbeelden van deze TCO
- TCO Aedes - Het Bestaande voorraad model en TCO Wereldstad
- Woonopmaat - inhoudelijke vragen? Stuur een mail naar Tycho Ferf.
- Renovatieversneller - inhoudelijke vragen? Stuur een mail naar Marco Witschge
TCO - Ketenoptimalisatie betaalbaarheid
Functie
Met deze TCO wil je kunnen sturen op de kosten van (hybride) warmtepompen van aanschaf tot vervanging. Daarvoor is een transparant en volledig inzicht in alle kostencomponenten (CAPEX en OPEX) van warmtepompen op projectniveau nodig.
Scope
Een totaaloverzicht van de verschillende kostencomponenten op projectniveau gedurende de gehele levensloop. Deze informatie biedt transparantie tussen ketenpartners om samen te kunnen sturen op kostencomponenten voor een betere betaalbaarheid van (hybride) warmtepompen. Aanschafprijs, onderhoud, levensduur, schaal en bewonersgedrag zijn daarbij de belangrijkste componenten om op sturen. Fabrikanten, installateurs, woningcorporaties en bewoners; iedere ketenpartner heeft zijn eigen verantwoordelijkheden, maar je hebt elkaar nodig om de besluiten te kunnen nemen én de verantwoordelijkheden en daaruit voortvloeiende risico’s te dragen waarmee de betaalbaarheid werkelijk verbeterd wordt. Bijvoorbeeld, bij het kiezen van duurzame installaties moeten fabrikanten en installateurs samen met woningcorporaties afstemmen wie verantwoordelijk is voor onderhoud en wie de kosten draagt bij eventuele storingen. Door samen te werken en risico’s te delen, kunnen we ervoor zorgen dat energiebesparende maatregelen betaalbaar blijven voor bewoners en haalbaar zijn voor alle betrokken partijen.
Aandachtspunten
De huidige focus van de beschikbare modellen ligt op levensduur en onderhoud. Opschaling en standaardisatie, het gebruik van data en de rol van bewoners in betaalbaarheid moet verder uitgewerkt worden. Ook zaken zoals zonnepanelen en saldering zijn nog niet goed uitgewerkt. Deze zaken willen we in 2026 verder uitwerken.
Bruikbare voorbeelden van deze TCO
Inkoopcombinatie Noord Holland - inhoudelijke vragen? Stuur een mail naar Laurens van Hoorn.
Team Duurzaam Installeren - neem contact op met Rens Verbruggen.
TCO - Besluitvorming projectniveau (en interne communicatie)
Functie
Deze TCO biedt de noodzakelijke informatie voor bestuurders om tot een gewogen besluit te komen over de inzet van (hybride) warmtepompen op projectniveau zonder het overzicht te verliezen door de vele details die bijvoorbeeld de TCO Gezamenlijke Businesscase kenmerkt. De informatie in deze TCO kan tevens als input dienen voor de paragraaf verduurzaming met (hybride) warmtepompen in de TCO-Verduurzaming op voorraadniveau. Tenslotte is een dergelijke beknopte en overzichtelijke TCO ook geschikt voor communicatie over het project binnen de organisatie met betrokken collega’s.
Scope
Deze TCO is een heldere én beknopte samenvatting van de alle kostencomponenten (CAPEX en OPEX) van (hybride) warmtepompen op projectniveau zoals die in de TCO Gezamenlijke Businesscase is uitgewerkt. De beknoptheid zorgt voor het gewenste overzicht en focus op de noodzakelijk informatie voor besluitvorming.
Aandachtspunten
Om te voorkomen dat besluitvorming over (hybride) warmtepompen gebaseerd wordt op globale aannames is het essentieel dat de juiste kengetallen uit de TCO Ketenoptimalisatie Betaalbaarheid gebruikt worden.
Voorbeelden van deze TCO
TCO Renovatieversneller - inhoudelijke vragen? Stuur een e-mail naar Marco Witschge.
TCO - Bewoners
Functie
Deze TCO biedt bewoners inzicht in de kosten die gepaard gaan met de verduurzaming van een woning met behulp van een (hybride) warmtepomp en hoe die kosten zich verhouden tot de kosten van de oude installatie.
Scope
Een doorvertaling van de kosten op woningniveau. De belangrijke aspecten van deze TCO zijn de verwachte verbruikskosten van het nieuwe systeem in vergelijking met het oude systeem. Het geeft ook inzicht in de huidige en verwachte energiekosten van de verschillende energiedragers (bijvoorbeeld gas en elektra) en de andere bijdrage die de bewoner betaalt voor de installatie. Die bijdrage staat vaak in relatie tot de besparing in energielasten die de nieuwe installatie oplevert.
Aandachtspunten
Deze TCO biedt de basis voor de doorberekening van kosten in de huurprijs. Helaas lukt het corporaties niet altijd om de bewonersbijdrage te organiseren.
Verder zijn er naast de financiële aspecten nog andere zaken die in de bewonerscommunicatie aandacht moeten krijgen zoals onderhoudscycli, datadeling, preventief onderhoud, comfort in gebruik, wooncomfort en de milieu impact van de oude en de nieuwe installatie.
Voorbeelden van deze TCO
- Wooncompagnie - inhoudelijke vragen? Stuur een mail naar Paul Stegers.
- Rekenblad Bewonersvereniging Zwanenbalg
Knelpunten en oplossingsrichtingen
Toepasbaarheid en gebruik
De verschillende TCO-modellen worden vaak niet optimaal gebruikt. De financiële ruimtes worden vaak op portefeuille-niveau vastgesteld op basis van globale aanschaf - en onderhoudskosten voor (hybride) warmtepompen. Hierdoor vallen (hybride) warmtepomp projecten vaak af. De mogelijkheden van de TCO Ketenoptimalisatie moeten hiervoor beter ingezet worden.
Afwegingskaders
Er is behoefte aan duidelijke prestatie-eisen en afwegingskaders voor opdrachtgevers, zodat op strategisch, tactisch en operationeel niveau de juiste keuzes worden gemaakt.
Aanschafkosten (CAPEX)
De aanschafkosten van een (hybride) warmtepomp liggen substantieel hoger dan de aanschaf van een cv-ketel. Bovendien stelt een (hybride) warmtepomp andere eisen aan het isolatieniveau en aan het afgiftesysteem van de woning. Tegelijkertijd levert een (hybride) warmtepomp vaak een stevige CO₂-reductie op en een besparing op de energielasten. Een verrekening van een deel van de aanschafkosten met de bewoner is dan fair maar blijkt in de praktijk vaak nog lastig te realiseren (zie ook split incentive).
De relatief hoge aanschafkosten kunnen direct gedrukt worden door standaardisering. Hier kunnen ketenpartners samen oplossingen voor uitwerken. Veel installateurs werken hier al aan. Corporaties kunnen hieraan bijdragen door op een grotere schaal projecten te verduurzamen. Fabrikanten kunnen meedenken en de productontwikkeling afstemmen op veel voorkomende woningtypes.
Indirect kunnen de aanschafkosten ‘gedempt’ worden door de levensduur van installaties te verlengen.
Onderhoudskosten (OPEX)
De onderhoudskosten vormen een substantieel deel van de totale kosten van een (hybride) warmtepomp gedurende de gehele levensloop. Maar de wijze waarop (hybride) warmtepompen worden onderhouden is nog niet volledig uitgekristalliseerd. Hetzelfde geldt voor de levensduur, ook die is nog niet zo scherp uitgewerkt als bij een cv ketel.
Veel fabrikanten, installateurs en corporaties zijn in de praktijk nog aan het ervaren hoeveel onderhoud werkelijk nodig is en hoe lang een (hybride) warmtepomp installatie kan meegaan. Vaak wordt een voorzichtige inschatting gemaakt; men rekent met (te) veel onderhoud en een (te) lage levensduur.
Door in de keten (fabrikanten, installateurs, corporaties en bewoners) samen de risico’s te inventariseren en waar nodig samen verantwoordelijkheid te nemen, kunnen andere keuzes gemaakt worden. Zo kan een lagere OPEX en een langere levensduur gehanteerd worden. Dit zal de betaalbaarheid van verduurzaming met (hybride) warmtepompen ten goede komen.
Binnen de Leeraanpak zijn partijen hier al op aan het samenwerken. De TCO Gezamenlijke Businesscase biedt hiervoor de juiste aanknopingspunten.
Doorberekening aan huurder (split incentive)
De aanschafkosten van een (hybride) warmtepomp liggen substantieel hoger dan voor een cv-ketel maar de energiekosten voor een (hybride) warmtepomp zijn lager dan die van een cv-ketel. Zonder verrekening betaalt de corporatie de hogere aanschafkosten terwijl het voordeel van lagere energielasten bij de bewoner terecht komt. Deze split incentive kan opgelost worden door als corporatie de huur te verhogen omdat de woning een beter energielabel krijgt. In theorie een goede oplossing, maar in de praktijk werkt dit vaak anders. De werkelijke energiewinst is niet altijd goed aantoonbaar, labels sluiten niet altijd aan of bewoners met aangepast stookgedrag (energiearmoede) stoken te weinig om voordeel te ervaren.
We willen hier samen met installateurs en fabrikanten antwoorden op formuleren. Bijvoorbeeld door heldere communicatie met bewoners over de voordelen van een (hybride) warmtepomp meer inzicht in de feitelijke CO₂-reductie van installeren versus isoleren (labelstappen).
Isoleren of installeren
Isolatie tot de standaard is voor veel woningtypes binnen de bestaande woningvoorraad een kostbare operatie waarbij de afweging of deze investering de hoogste CO₂-reductie per euro oplevert vaak niet gemaakt wordt. Aannemelijk is dat in veel gevallen een lager isolatieniveau in combinatie met het eerder plaatsen van een duurzame installatie een kostenefficiënter verduurzamingstraject biedt. Hierdoor wordt bij veel corporaties voor isoleren wellicht een te groot beslag gelegd op de beschikbare financiële ruimte voor verduurzaming.
We willen in 2026 in samenwerking met TNO een beter inzicht in krijgen en tools ontwikkelen waarmee corporaties in staat worden gesteld om meer kosten efficiënte CO₂-reductie trajecten op te starten.